Δεδομένων των μακροοικονομικών αβεβαιοτήτων στις ΗΠΑ και των κινδύνων υποτροπής της οικονομίας των ΗΠΑ σε ύφεση (double dip recession), η πρόσφατη μείωση των επιτοκίων στις ΗΠΑ ελάχιστους εξέπληξε. Οι διεθνείς αγορές είχαν ευρέως προεξοφλήσει τη μείωση και μόνον η έκταση (50 μονάδες βάσης, έναντι προσδοκιών για 25), ίσως να θεωρήθηκε από ορισμένους απρόσμενη. Αλλωστε, σε μεγάλο βαθμό η κίνηση της FED εκβιάστηκε από τις κεφαλαιαγορές, οι οποίες θεώρησαν ότι μια τέτοια μείωση θα αποτελούσε πολύτιμο βοήθημα στην προσπάθεια ανακοπής της χρηματιστηριακής πτώσης και σταθεροποίησης των αγορών.

Με την έννοια αυτή, η κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ (FED) δεν είχε και πολλές επιλογές όταν αποφάσιζε να μειώσει τα επιτόκιά της: οι κεφαλαιαγορές είχαν ήδη αποτιμήσει και προεξοφλήσει τη μείωση, ανεξάρτητα από τις απόψεις της FED και του κ. Greenspan. Το bear market rally των προηγουμένων εβδομάδων, εκφράζει, σε μεγάλο βαθμό, αυτή τη διαδικασία προεξόφλησης και αποτίμησης. Μ' άλλα λόγια, η κίνηση των αγορών κατά τις προηγούμενες εβδομάδες, ήταν μια βραχυχρόνια ανοδική αντίδραση, μέσα στα γενικότερα πλαίσια της μακροχρόνιας πτωτικής τροχιάς των χρηματιστηριακών αγορών.

Κατά τη γνώμη μας, η μείωση των επιτοκίων στις ΗΠΑ, πέρα από ένα βραχυπρόθεσμο ψυχολογικό στήριγμα στις αγορές, δεν προσθέτει τίποτε το ουσιαστικό στην προσπάθεια αντιμετώπισης των προβλημάτων και των αβεβαιοτήτων της πραγματικής οικονομίας αλλά και των αγορών. Στη φάση αυτή, οι ελπίδες της Αμερικανικής - και κατ' επέκταση της διεθνούς- οικονομίας για ανάκαμψη, βασίζονται στη διατήρηση της ευρωστίας του καταναλωτικού τομέα στην Αμερική. Η ευρωστία όμως του καταναλωτικού τομέα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην πιστωτική επέκταση και στον δανεισμό. Για παράδειγμα, το χρέος των νοικοκυριών στις ΗΠΑ, ανέρχεται στο 107% του συνολικού τους εισοδήματος. Η ανάγκη να συνεχίσει ο καταναλωτής στις ΗΠΑ να παραμένει εύρωστος, είναι προφανής. Εξίσου προφανής είναι και η ανάγκη να συνεχίσει να εξυπηρετεί τα χρέη του απρόσκοπτα. Οι δυο αυτοί παράγοντες επιβάλλουν χαμηλά επιτόκια.

Παρατηρούμε όμως, ότι με τα επιτόκια στο 1.75%, η μείωση κατά 50 μονάδες βάσης, συνεπάγεται αμελητέα ή και μηδενική επίπτωση στο κόστος δανεισμού, είτε πρόκειται για επιχειρήσεις, είτε πρόκειται για νοικοκυριά. Αντίστοιχα αμελητέα θα είναι και η όποια επίπτωση μπορεί να υπάρξει στη στροφή κεφαλαίων από τις τραπεζικές καταθέσεις προς τις χρηματιστηριακές αγορές. Σε τέτοια επίπεδα επιτοκίων, η όποια μεταβολή είναι πραγματικά πολύ μικρή για να επιδράσει στην ψυχολογία ή στα κίνητρα. Ποια οικονομική απόφαση αλήθεια, είτε πρόκειται για επένδυση, είτε πρόκειται για λήψη δανείου, είτε πρόκειται για οτιδήποτε άλλο, ανεβλήθη επειδή επιτόκια της τάξεως του 1.75% εκρίθησαν υψηλά και θα πραγματοποιηθεί τώρα που μειώθηκαν τα επιτόκια στο 1.25%; Ο στόχος λοιπόν της μείωσης των επιτοκίων για διοχέτευση περαιτέρω ρευστότητας στην οικονομία και στις κεφαλαιαγορές επιτυγχάνεται σε εξαιρετικά ασήμαντο βαθμό.

Πάντως, μας προβληματίζει ιδιαίτερα το γεγονός ότι με τα επιτόκια της FEDστο 1.25%, οι ΗΠΑ μετέβησαν ουσιαστικά σε καθεστώς αρνητικών πραγματικών επιτοκίων. Θεωρούμε, ότι με τον τρόπο αυτό, η FED έχει εξαντλήσει τα περιθώρια νομισματικής πολιτικής. Εάν η οικονομική δραστηριότητα δεν επιταχυνθεί τους επόμενους μήνες, η οικονομία δύσκολα μπορεί να περιμένει οιουδήποτε είδους βοήθεια από τη νομισματική πολιτική. Επιπρόσθετα, το γενικότερο περιβάλλον χαμηλών επιτοκίων και αποδόσεων στις διεθνείς κεφαλαιαγορές δημιουργεί σημαντικές πιέσεις στα έσοδα των ασφαλιστικών εταιρειών, όπως άλλωστε και στα αποθεματικά των ασφαλιστικών ταμείων. Οι πιέσεις αυτές είναι πιο έντονες όπου τα ασφαλιστικά ταμεία των μεγάλων εταιρειών βασίστηκαν σε μετοχικές επενδύσεις.

Αυτός ίσως να ήταν και ένας από τους λόγους όπου από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) διατήρησε αμετάβλητα τα επιτόκιά της και δεν ακολούθησε τη FED. Σε πολιτικό επίπεδο, η ΕΚΤ φαίνεται ότι ήθελε να αποφύγει να θεωρηθεί ότι ακολουθεί άκριτα τις επιλογές της FED και του κ. Greenspan, ή ακόμα και ότι ενδίδει στις σχετικές πιέσεις των Ευρωπαίων πολιτικών. Στην περίπτωση της ΕΚΤ, φαίνεται ότι οποιαδήποτε κι εάν ήταν η απόφασή της για τα επιτόκια, θα προκαλούσε τη δυσφορία των αγορών, καίτοι τα Ευρωπαϊκά οικονομικά δεδομένα -επίπεδο πραγματικών επιτοκίων και συνθήκες Γερμανικής οικονομίας η οποία επηρεάζει αποφασιστικά όλη την Ευρώπη- όχι μόνο δικαιολογούσαν, αλλά ίσως και να επέβαλλαν μείωση επιτοκίων. Εκτιμούμε άλλωστε ότι δεν θα αργήσει και η ΕΚΤ να προβεί σε αντίστοιχη κίνηση.

Σε κάθε περίπτωση πάντως, πιστεύουμε ότι η έξοδος της διεθνούς οικονομίας από την κρίση δεν μπορεί να συντελεσθεί μόνο με παρεμβάσεις νομισματικού χαρακτήρα. Απαιτούνται και δημοσιονομικές παρεμβάσεις, με γενναίες φορολογικές μειώσεις, οι οποίες να μπορούν να προσφέρουν ουσιαστικά επενδυτικά κίνητρα. Πολύ φοβούμεθα όμως ότι στη σημερινή εποχή, όπου η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας και των κεφαλαιαγορών βρίσκεται ακόμα σε εξέλιξη, τέτοιου είδους "textbook" δημοσιονομικές παρεμβάσεις είναι μόνον βραχυπρόθεσμου, ή στην καλύτερη περίπτωση μεσοπρόθεσμου χαρακτήρα. Απαιτούνται ευρύτερες διεθνείς κυβερνητικές πρωτοβουλίες για μια εκ βαθέων επανεξέταση του ρόλου των κρατών και των κεντρικών κυβερνήσεων στην οικονομία και στην πολιτική γενικότερα. Καθώς όμως οι κεντρικές κυβερνήσεις δεν φαίνεται να αναζητούν νέο ρόλο, οι αγορές εναποθέτουν τις ελπίδες τους για έξοδο από την κρίση στα νομισματικά εργαλεία των κεντρικών τραπεζών. Η νομισματική πολιτική όμως είναι από τη φύση της ανεπαρκής για να αντιμετωπίσει τα διαρθρωτικά, ή τα αναπτυξιακά προβλήματα μιας οικονομίας.

Οι κεφαλαιαγορές αντιλαμβάνονται αυτή την ανεπάρκεια και γι" αυτό, πέρα από τις όποιες βραχυπρόθεσμες αντιδράσεις τους, εξακολουθούν να ταλανίζονται. Οι κυβερνήσεις όμως ανά την υφήλιο, δεν φαίνεται να αντιλαμβάνονται ούτε την ανεπάρκεια της νομισματικής πολιτικής, αλλά ούτε και τους κινδύνους που συνεπάγεται για τις ίδιες και για την κοινωνία, τη διεθνή πλέον κοινωνία, η έλλειψη παγκόσμιας αναπτυξιακής διαδικασίας και η απουσία διεθνών πόλων ανάπτυξης.

Ι. Μαρκόπουλος - Πρόεδρος, PROTON Επενδυτική Τράπεζα Α.Ε.