Το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του ενενήντα οι περισσότερες χρηματιστηριακές αγορές της υφηλίου, γνώρισαν μια άνευ προηγουμένου άνθηση. Εκ των βασικών μικροοικονομικών χαρακτηριστικών της εποχής εκείνης ήταν η μεγάλη ένταση στην εταιρική δραστηριότητα και ιδιαίτερα στις εξαγορές και συγχωνεύσεις (Μ&As) και η ανεξέλεγκτη εταιρική διακυβέρνηση.

Μολονότι είναι ακόμα πολύ νωρίς για να αξιολογηθούν οι επιπτώσεις και τα αποτελέσματα που είχε για τις εμπλεκόμενες εταιρείες όλος αυτός ο "χείμαρρος" εξαγορών και συγχωνεύσεων της προηγούμενης δεκαετίας -αφού η σχετική επιστημονική έρευνα μόλις έχει αρχίσει- ένα πρώτο συμπέρασμα είναι ότι κατά κανόνα, επιτυχή ήταν τα εγχειρήματα εκείνα που είχαν επεκτατικό χαρακτήρα. Δηλαδή, εξαγορές ή συγχωνεύσεις που αποσκοπούσαν στην αύξηση μεριδίου αγοράς και πωλήσεων, μέσα από την απόκτηση νέων δικτύων διανομής ή μέσα από τη γεωγραφική επέκταση.

Ατυχή αντίθετα ήταν κατά κανόνα τα εγχειρήματα που αποσκοπούσαν στην επέκταση της εταιρικής δραστηριότητας σε νέες δραστηριότητες. Γι' αυτό και οι κεφαλαιαγορές επιβράβευσαν αντίστοιχες εξαγορές, όπως για παράδειγμα στην περίπτωση των εξαγορών της Heineken σε όλη την Ευρώπη ή της Γερμανικής Mannesmann από τη Vodafone, αλλά τιμώρησαν αντίστοιχες συγχωνεύσεις ή πωλήσεις μεμονωμένων παραγωγικών μονάδων. Αυτό τουλάχιστον ισχύει για τη μεσο-μακροχρόνια περίοδο, αφού στη βραχυχρόνια περίοδο οι αγορές αντιμετωπίζουν θετικά οιουδήποτε τέτοια εξέλιξη όταν βρισκόμαστε σε περίοδο χρηματιστηριακής άνθησης και με σκεπτικισμό όταν βρισκόμαστε σε περίοδο χρηματιστηριακής ύφεσης.

Η επιβράδυνση της διεθνούς οικονομίας, αλλά και η παρατεταμένη χρηματιστηριακή δυσπραγία, οδήγησαν σε αναπροσαρμογή της εταιρικής στρατηγικής, περιορίζοντας έτσι το επεκτατικό της σκέλος της εταιρικής δραστηριότητας που είναι οι εξαγορές και οι συγχωνεύσεις, προτάσσοντας το αμυντικό της σκέλος, που είναι η εταιρική αναδιάρθρωση και η βελτίωση της εταιρικής διακυβέρνησης.

Η διεθνής επενδυτική κοινότητα από την πλευρά της, αντιλαμβανόμενη τις ακρότητες της δεκαετίας του '90, άρχισε να αφυπνίζεται. Βλέπουμε στις διεθνείς αγορές μια γενικότερη τάση εκλογίκευσης και προσαρμογής των αποτιμήσεων, έτσι ώστε αυτές να ανταποκρίνονται καλύτερα στα ίδια κεφάλαιά τους, δηλαδή στο Book Value. Εν γένει, παρατηρούμε στις διεθνείς κεφαλαιαγορές μια τάση πίεσης και απόρριψης τίτλων οι οποίοι δεν προσφέρουν πραγματική αξία στους μετόχους και τους επενδυτές.

Ταυτόχρονα όμως, παρατηρούμε μια τάση ενεργότερης συμμετοχής και δραστηριοποίησης των μετόχων στις εξελίξεις της εταιρείας. Η τάση αυτή είναι αρκετά έντονη στις ΗΠΑ, αλλά και στην Ελβετία, όπου για παράδειγμα στην ΑΒΒ μεγάλη ομάδα μετόχων απαίτησε και επέτυχε είτε την επιστροφή υπερβολικών αποζημιώσεων που κατεβλήθησαν σε πρώην διευθύνοντες συμβούλους, είτε ακόμα και τη διευθέτηση βραχυπροθέσμων πιέσεων στη ρευστότητα της εταιρείας. Όλο και συχνότερα πάντως διαβάζουμε τον όρο shareholder activism (μετοχικός ακτιβισμός).

Η διαμορφούμενη τάση για ενεργότερη συμμετοχή των μετόχων στις εταιρικές υποθέσεις, είναι, κατά τη γνώμη μας, απότοκος τριών εξελίξεων:

Α) Της γενικότερης αλλαγής στις μετοχικές συνθέσεις των εταιρειών που συνετελέσθη κατά την προηγούμενη δεκαετία, με τη ραγδαία αύξηση του αριθμού τόσο των ιδιωτών, όσο και των θεσμικών επενδυτών.

Β) Της άνευ προηγουμένου κρίσης εμπιστοσύνης που ξέσπασε στις διεθνείς κεφαλαιαγορές, μετά από συνεχείς αποκαλύψεις λογιστικών ατασθαλιών και σκανδάλων και

Γ) Της ανάληψης δράσης από τις εποπτικές αρχές των περισσοτέρων κεφαλαιαγορών για πάταξη και τιμωρία φαινομένων λογιστικών ατασθαλιών, αλλά και για προστασία των μετόχων.

Η προσπάθεια ενεργού συμμετοχής των μετόχων στις εξελίξεις της εταιρείας αποσκοπεί βέβαια πρώτα και πάνω απ' όλα στην προστασία των συμφερόντων τους, όταν αυτά φαίνονται να μην εξυπηρετούνται επαρκώς από τις διοικήσεις των εταιρειών τους.

Συνήθεις περιπτώσεις όπου τα συμφέροντα των μετόχων δεν εξυπηρετούνται είναι οι υψηλές διοικητικές απολαβές, τα πάσης φύσεως επιδόματα που δεν είναι συνδεδεμένα με την κερδοφορία και τους αναλαμβανομένους κινδύνους για το μέλλον της εταιρείας, οι συμμετοχές αμφιβόλου αξίας, η διασπορά μετοχών μέσω εξαγορών ή συγχωνεύσεων όπου συχνότατα οι σχέσεις ανταλλαγής μετοχών δεν εξυπηρετούν τους θεσμικούς επενδυτές και τους μικρομετόχους.

Σε αρκετές περιπτώσεις, η σχετική δραστηριοποίηση των μετόχων ανέτρεψε τέτοιου είδους επαχθής αποφάσεις. Η δραστηριοποίηση των μετόχων έχει καταφέρει ακόμα και να αποτρέψει επιθετική εξαγορά όπως στην περίπτωση της Ελβετικής Sulzer.

Στην ουσία, η τάση αυτή που διαμορφώνεται, συνιστά προσαρμογή των μετόχων στα δεδομένα της νέας κατάστασης που έχει διαμορφωθεί στις διεθνείς χρηματιστηριακές αγορές. Αντίστοιχα θα πρέπει να προσαρμόσουν τη συμπεριφορά τους και οι μέτοχοι των Ελληνικών εισηγμένων εταιρειών οι οποίοι σε μεγάλο βαθμό παραμένουν αμέτοχοι στις εξελίξεις. Στην Ελλάδα η εταιρική δραστηριότητα συνεχίζει να αγνοεί τις πραγματικότητες του οικονομικού κύκλου.

Με την εξαίρεση των λίγων εκείνων εταιρειών που ανταγωνίζονται με μεγάλη επιτυχία στο διεθνή στίβο, στις περισσότερες περιπτώσεις οι εξαγορές, οι συγχωνεύσεις και οι απορροφήσεις εξακολουθούν ακόμα να γίνονται χωρίς να υπάρχει πρόνοια για την προστασία των θεσμικών επενδυτών και των μικρομετόχων.

Για τους λόγους αυτούς παρατηρούμε ότι σπανίως οι σχέσεις ανταλλαγής στην Ελλάδα ανταποκρίνονται στην εσωτερική αξία των εμπλεκομένων εταιρειών, παραγνωρίζοντας έτσι την κλασσική μέθοδο αποτίμησης του Book Value.

Εφόσον λοιπόν οι εταιρείες δεν φαίνονται να ανταποκρίνονται στα συμφέροντα των μετόχων, οι μέτοχοι θα πρέπει να κοιτάξουν οι ίδιοι να προασπίσουν τα συμφέροντά τους. Η ενεργός συμμετοχή στις Γενικές Συνελεύσεις, με γνώμονα την κατανόηση και τον έλεγχο των σημαντικών εταιρικών αποφάσεων και όχι με μόνο κριτήριο την πορεία της τιμής της μετοχής, επιβάλλεται πλέον από τις καταστάσεις.

Η κατανόηση και ο έλεγχος των εταιρικών αποφάσεων δεν είναι τόσο δύσκολη υπόθεση όσο φαίνεται, αφού ο μέτοχος μπορεί κάλλιστα να καταφύγει και στον επενδυτικό του σύμβουλο.

Οι εποπτικές αρχές της κεφαλαιαγοράς από την άλλη πλευρά, οι οποίες είναι επιφορτισμένες με την προστασία της αξιοπιστίας της κεφαλαιαγοράς θα πρέπει να παρεμβαίνουν άμεσα, οποτεδήποτε υπάρχουν σκιές για μη χρηστή διαχείριση και να διερευνούν τις οποιεσδήποτε υποψίες. Το υφιστάμενο θεσμικό και νομοθετικό πλαίσιο είναι, κατά γενική ομολογία επαρκές. Θα πρέπει όμως να εφαρμόζεται πιστά και τα ενδεικνυόμενα μέτρα να λαμβάνονται έγκαιρα και αξιόπιστα.

Aλλωστε στην Ελλάδα δεν μας λείπουν οι νόμοι. Στην εφαρμογή της νομοθεσίας πάσχουμε. Είναι πάντως ανάγκη να αλλάξει η γενική εικόνα που υπάρχει σήμερα ότι "οι παραβάτες δεν τιμωρούνται".

Πάντως τον πρώτο, όπως και τον τελευταίο λόγο τον έχουν οι μέτοχοι, των οποίων άλλωστε και τα συμφέροντα κυρίως διακυβεύονται!

Κάθε μέτοχος αποτελεί και συνιδιοκτήτη μιας εταιρείας. Με την έννοια αυτή, όλοι οι μέτοχοι, τόσο οι θεσμικοί επενδυτές, όσο και οι μικρομέτοχοι έχουν ευθύνη για τα εταιρικά δρώμενα και για τη διασφάλιση αποτελεσματικής διαχείρισης της εταιρείας. Όπως άλλωστε έχουν και κάποια δικαιώματα. Δεν έχουν μόνο υποχρεώσεις και οπωσδήποτε δεν έχουν μόνο την υποχρέωση να αντιμετωπίζουν τετελεσμένα γεγονότα. Ας γίνει αυτό συνείδηση απ' όλους.

Αλλά ας γίνει και αντιληπτό ότι η ανάληψη των ευθυνών, όπως και η απόκτηση δικαιωμάτων δεν γίνεται χωρίς κόπο!

Ι. Μαρκόπουλος - Πρόεδρος, PROTON Επενδυτική Τράπεζα Α.Ε.